China heeft een aap die zeldzamer is dan de panda. Waarom je nog nooit van hem hebt gehoord.

Met enorme roze lippen en een neus die eruitziet alsof die eraf is gevallen, zou je de Yunnan-stompneusaap waarschijnlijk niet schattig noemen (wij vinden van wel!).

Hier is een ongemakkelijke waarheid over natuurbescherming: het helpt als je schattig en beroemd bent. De panda herstelde niet omdat het het meest bedreigde dier van China was. Hij herstelde omdat mensen over de hele wereld verliefd op hem werden, en die liefde veranderde in financiering, nationale trots en pandadiplomatie.

Maar wat gebeurt er met de dieren waar niemand verliefd op wordt? We gingen naar Yunnan om er een te ontmoeten. De Yunnan-stompneusaap is een van de meest bedreigde en moeilijk te vinden primaten op aarde — zelfs zeldzamer dan de reuzenpanda. 

Tijdens onze zesdaagse roadtrip door Shangri-La brachten we een ochtend door in het Yunnan Golden Monkey National Park in Tacheng met voormalige jagers die nu rangers zijn en deze apen elke dag opsporen. Dit vertelden ze ons — en daarom hebben zo weinig mensen gehoord van het dier waaraan zij hun leven hebben gewijd.

Zijn de Yunnan-stompneuzenapen echt zeldzamer dan panda's? Waarom heeft niemand van ze gehoord?

Boswachter: Ja. Yunnan-stompneusapen, of goudapen, zijn zeldzamer dan reuzenpanda's, maar bijna niemand weet dat ze bestaan. Panda's werden wereldwijd beroemd, en die bekendheid zorgde voor financiering, onderzoek en bescherming. Deze apen hebben datzelfde voordeel nooit gehad.

Ze kwamen ooit wel dichtbij. In 1993 maakte natuurfotograaf Xi Zhinong de eerste foto's van de apen in het wild. De beelden haalden in heel China het nieuws en hielpen de houtkap aan het licht te brengen die hun leefgebied verwoestte.

Maar anders dan bij de panda hield die aandacht niet lang stand. De bossen werden gered, maar de apen zelf verdwenen stilletjes weer uit de publieke belangstelling.

Waarom hebben ze die platte neus en die dikke lippen?

Ranger: Dat komt door de plek waar ze leven. Deze apen brengen hun leven door op zo'n 3.700 tot 3.800 meter boven zeeniveau, waar de winters extreem koud zijn.

Door de generaties heen heeft de kou er echt voor gezorgd dat hun neuzen korter werden. De blootliggende neuspunt was in zulke koude omstandigheden gewoon niet nuttig, en door evolutie is die bevroren en eraf gevallen.

Hun dikke roze lippen zijn nog zo’n aanpassing. Op die hoogte is alles wat ze eten ijskoud. Daarom hebben ze lippen ontwikkeld waarmee ze voedsel naar binnen kunnen nemen zonder veel huid aan de kou bloot te stellen.

Hoe zijn ze eigenlijk? Hebben ze een eigen persoonlijkheid?

Ranger: Zeker weten. Elke familie heeft één dominant mannetje en meerdere vrouwtjes. Ons indrukwekkendste mannetje heet Qijiu — "Zes Sterren." Hij is net tien geworden, op het hoogtepunt van zijn leven, en hij heeft acht vrouwtjes. Er is ook nog een ander mannetje dat we Daihong noemen — "Hong vervangen." Vroeger hadden we een mannetje dat Hongdian heette, Rode Stip, genoemd naar een moedervlek boven zijn oor. Daihong heeft hem gedood en zijn hele familie overgenomen. Vijf vrouwtjes, zomaar ineens.

Het is hard, maar zo werkt de natuur nu eenmaal. Je kunt aan de manier waarop ze vechten echt zien waar het om gaat. Als het om partners gaat, valt het aanvallende mannetje eerst het vrouwtje aan — hij jaagt haar weg — en daarna vechten de twee mannetjes het onderling uit. Wie wint, krijgt het vrouwtje. Maar als het om territorium of voedsel gaat, gaan de twee mannetjes meteen recht op elkaar af.

Waarom zijn ze bedreigd geraakt?

Ranger: De belangrijkste reden was de mens. Jaren geleden was er heel weinig bescherming. Dit gebied werd gebruikt voor houtkap, jacht en het verzamelen van bosproducten, en daardoor namen het leefgebied van de apen en hun voedselvoorraad af.

Lokale gemeenschappen concurreerden ook met de apen om dezelfde hulpbronnen. Mensen oogstten bamboescheuten — een van de voedzaamste seizoensgebonden voedingsbronnen voor de apen. En dan de jacht — mensen in Lijiang waren vroeger afhankelijk van de jacht om in hun levensonderhoud te voorzien, maar dat is nu allemaal verboden.

Zonder bescherming verloren de apen ook veel jongen aan steenarenden, een van hun belangrijkste natuurlijke vijanden.

Hoe is natuurbescherming ontstaan?

Ranger: Het begon toen de mensen hier inzagen hoe bijzonder de apen waren.

Jaren geleden waren lokale gemeenschappen voor hun bestaan afhankelijk van deze bergen. Mensen jaagden op wilde dieren, verzamelden geneeskrachtige planten en haalden grondstoffen uit het bos, terwijl houtkap het leefgebied van de apen langzaam vernietigde.

Maar toen het gebied werd beschermd als het Baima Snow Mountain National Nature Reserve, begonnen mensen in te zien hoe bijzonder deze apen waren, en veranderde alles. Jacht en houtkap werden verboden, en veel jagers werden juist de grootste beschermers van de apen. Tegenwoordig brengen zo’n 30 lokale rangers elke dag door met het volgen van de apenfamilies, het registreren van geboortes en verwondingen, en het beschermen van het bos.

De bescherming werkt. In 2009 leefden er nog ongeveer 2.300 Yunnan-stompneusapen in het wild. Vandaag zijn dat er zo'n 3.800, met de grootste populatie hier in het Baima Snow Mountain-gebergte. Het werk is nog niet klaar, maar de populatie groeit.

Hoe beschermen jullie ze vandaag de dag?

Ranger: We hebben hier ongeveer 30 rangers, en bijna allemaal komen we uit de dorpen in de buurt. Elke ranger is toegewezen aan een familiegroep. We registreren geboortes, zwangerschappen, verwondingen en veranderingen binnen de families. Als een aap gewond is, brengen we hem naar het opvangcentrum voordat we hem weer vrijlaten in het wild. We beschermen ook het bos zelf door te helpen bosbranden te voorkomen.

Soms is de beste bescherming er gewoon zijn. Steenarenden zijn een van de grootste roofdieren van de apen, vooral voor de kleintjes, maar ze vallen veel minder snel aan als er rangers in de buurt zijn.

Waarom voeren jullie de apen?

Ranger: De apen die je hier ziet, vormen een kleine populatie van ongeveer 70 dieren, verdeeld over acht familiegroepen. Vergeleken met de veel grotere wilde populatie dieper in de bergen zijn deze families kwetsbaarder en hebben ze niet altijd even betrouwbaar toegang tot genoeg Spaans mos, vooral in de winter. Het dagelijkse voeren is bedoeld als aanvulling op hun natuurlijke dieet.

Het is niet bedoeld om het foerageren in het wild te vervangen. De apen besteden de rest van de dag nog steeds aan het vinden van hun eigen voedsel. Vlakbij is ook een vrijgezellengroep met alleen mannetjes die we helemaal niet voeren.

Onze prioriteit hier is natuurbehoud, niet voeren. Het uitkijkplatform verandert elke dag, afhankelijk van waar de apen ervoor kiezen om te slapen, bezoekers zijn alleen 's ochtends welkom, en daarna gaan de apen ongestoord verder met hun dag.

Hoe kunnen bezoekers de apen zien?

Ranger: Bezoekers kunnen naar het Nationaal Park van de Yunnan-goudaap komen, in het Baima Snow Mountain National Nature Reserve, vlak bij Tacheng. We hebben meer dan 70 observatiepunten verspreid over het reservaat. Elke avond volgen onze rangers de apen naar de plek waar ze die nacht willen slapen, zodat we weten welk observatiepunt we de volgende ochtend openen.

Bezoekers zijn alleen 's ochtends welkom, voordat de apen ongestoord verdergaan met de rest van hun dag. We houden ongeveer 8 tot 10 meter afstand, en of de apen dichterbij komen, is helemaal aan hen.

Wat hoop je dat bezoekers hiervan meenemen?

Ranger: Bewustwording, meer dan wat dan ook. Deze apen hebben hetzelfde probleem als veel minder bekende dieren: mensen weten niet eens dat ze bestaan. Panda's zijn deels hersteld doordat de hele wereld aandacht had. Zodra mensen het belangrijk vonden, volgden financiering, onderzoek en bescherming. Deze apen hebben dat nooit gehad.

We hopen dat bezoekers hier weggaan en over hen praten. Als meer mensen weten dat deze apen bestaan, zullen meer mensen geven om hun bescherming. Je kunt een soort niet redden als niemand weet dat die bestaat.

Natuurbescherming is niet goedkoop. We stellen het reservaat elke ochtend maar een paar uur open voor bezoekers, en zelfs dan draaien we verlies. De kaartverkoop dekt niet eens de kosten van het voeren van de apen, laat staan het betalen van de rangers die hen elke dag door de bergen volgen. Toch doen we het, omdat bewustwording een van de belangrijkste middelen is die we hebben. Als mensen deze apen nooit zien, zullen ze nooit begrijpen waarom ze bescherming verdienen.

Onze kijk: een woord over wildlifetoerisme in China

Bij Seek Sophie zijn we voorzichtig met wildlife-ervaringen, vooral in China, waar te veel dieren als vermaak worden behandeld in plaats van als wilde dieren. Als je bij een ervaring dichtbij genoeg kunt komen om een dier aan te raken, vast te houden, te berijden of uit de hand te voeren, dan zeggen wij nee.

Daarom wilden we het met eigen ogen zien en hebben we veel tijd genomen om met de rangers te praten voordat we besloten of we deze ervaring zouden aanraden.

Wat ons van gedachten deed veranderen, was hoe het reservaat wordt beheerd. De apen leven vrij in het nationale natuurreservaat Baima Snow Mountain en bezoekers mogen er elke ochtend maar een paar uur naar binnen. De dagelijkse voeding is slechts een kleine aanvulling van Spaans mos, en de rest van de dag zoeken ze nog steeds zelf hun voedsel. Het is een echt natuurbehoudsprogramma, met lokale rangers die de apen elke dag volgen en een opvangcentrum dat gewonde wilde dieren behandelt.

Hoe je echt kunt helpen

Ga verantwoord naar ze kijken. Elke respectvolle bezoeker is een kleine stem voor de toekomst van deze apen. Met je ticket steun je de rangers die hen elke dag beschermen, het opvangcentrum dat gewonde wilde dieren verzorgt, en een natuurbeschermingsmodel dat lokale gemeenschappen van jagers in beschermers heeft veranderd.

En kijk niet alleen naar de apen — praat ook met de rangers. Misschien spreken ze niet veel Engels, maar met een vertaalapp kom je al een heel eind. Vraag ze naar de apenfamilies die ze volgen, naar de jongen die dat jaar geboren zijn, of hoe ze hebben gezien dat de populatie zich herstelde. Zij vormen het hart van dit verhaal, en een paar minuten met hen geeft je veel meer waardering dan alleen een foto ooit kan geven.

We hebben deze ervaring opgenomen in onze 6-daagse Shangri-La Loop, zodat je de apen kunt zien, de rangers kunt ontmoeten en het verhaal van natuurbescherming erachter kunt begrijpen.

Vertel daarna dat ze bestaan. De panda werd een wereldwijd icoon omdat mensen zijn verhaal kenden. Elke bezoeker die deze bergen verlaat en vertelt over een apart uitziende aap, levert een kleine bijdrage aan natuurbescherming die iedereen kan doen.